Dünyada mövcud olmuş böyük imperiyaların (Makedoniya, Roma, Ərəb Xilafəti, Monqol, Osmanlı və Rusiya/SSRİ) dağılması bəşər tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindəndir. Bu nəhəng dövlətlərin süqutu tək bir hadisə ilə deyil, illərlə toplanan daxili struktur problemləri və xarici geosiyasi təzyiqlərin kəsişməsi nəticəsində baş vermişdir.
Böyük imperiyaların tənəzzülünü və süqut səbəblərini tarixi ardıcıllıq və ümumiləşdirilmiş elmi meyarlar əsasında qısa formada aşağıdakı kimi təqdim etmək olar.
1. Makedoniya İmperiyası (e.ə. 336 – e.ə. 323)
- Daxili səbəblər:
- Imperiyanın yalnız bir parlaq sərkərdənin (Makedoniyalı İsgəndər) şəxsi xarizması və hərbi dahiliyi üzərində qurulması; sabit inzibati-siyasi idarəetmə aparatının olmaması.
- İsgəndərin qəfil ölümündən sonra varislik sisteminin müəyyən edilməməsi və generallar (diadoxlar) arasında hakimiyyət uğrunda vətəndaş müharibələrinin başlanması.
- Xarici səbəblər:
- Yunan, fars, misir və mərkəzi asiya xalqlarını vahid ideologiya altında birləşdirməyin qeyri-mümkünlüyü və yerli xalqların kütləvi itaətsizliyi.
2. Roma İmperiyası (Qərbi Roma – 476-cı il; Şərqi Roma / Bizans – 1453-cü il)
- Daxili səbəblər:
- Siyasi və hərbi böhran: Hərbi çevrilişlər (“Əsgər imperatorları” dövrü), saray çəkişmələri və orduda intizamın itməsi.
- İqtisadi tənəzzül: Qul əməyinə əsaslanan təsərrüfatın iflası, yüksək inflyasiya, ağır vergilər və kənd təsərrüfatının çökməsi.
- Sosial və mənəvi aşınma: Xristianlığın yayılması ilə köhnə Roma dəyərlərinin zəifləməsi, ordunun varvar muzdlulardan təşkil olunması nəticəsində sədaqətin itməsi.
- Xarici səbəblər:
- IV–VII əsrlərdə “Xalqların böyük köçü” nəticəsində hunların, qotların, vandalların və german tayfalarının Qərbi Romaya dağıdıcı hücumları.
- Bizans (Şərqi Roma) üçün isə Səlcuq və Osmanlı türklərinin, eləcə də Səlib yürüşlərinin vurduğu zərbələr (1453-cü ildə Sultan II Mehmed tərəfindən İstanbulun fəthi).
3. Ərəb Xilafəti (630 – 1258)
- Daxili səbəblər:
- Məzhəb və ideoloji parçalanma: Şiə-Sünni qarşıdurması, Xaricilər hərəkatı və müxtəlif dini cərəyanların daxili sabitliyi pozması.
- Etnik və vilayət separatorsiyası: “Sammara böhranı”ndan sonra türk sərkərdələrinin və yerli canişinlərin (Əbülfəzil, Sacilər, Samanilər, Tulunilər) müstəqilləşməsi (Xilafətin feodal parçalanmaya uğraması).
- Xarici səbəblər:
- Xaçlı yürüşləri nəticəsində Aralıq dənizi sahillərində mövqelərin zəifləməsi.
- 1258-ci ildə Hülakü xanın (Monqolların) Bağdadı işğal edərək Abbasi Xilafətinə son qoyması.
4. Monqol İmperiyası (1206 – 1368)
- Daxili səbəblər:
- Çingiz xanın ölümündən sonra imperiyanın ULUS-lara (Qızıl Orda, İlhani, Çağatay, Yuan) bölünməsi və Xubilay xanın dövründən mərkəzi birliyin faktiki olaraq itməsi.
- Oturaq mədəniyyətə (Çin, İslami) uyğunlaşma prosesində monqol hərbi aristokratiyasının öz köçəri döyüşkənlik ruhunu itirməsi.
- Xarici səbəblər:
- İşğal olunmuş nəhəng ərazilərdə yerli əhalinin kütləvi üsyanları (məsələn, Çində “Qırmızı sarıqlılar” üsyanı nəticəsində Yüan sülaləsinin devrilməsi).
- XIV əsrdə bütün Avrasiyanı bürüyən “Qara ölüm” (Taun) epidemiyasının ticarət yollarını və iqtisadiyyatı çökdürməsi.
5. Osmanlı İmperiyası (1302 – 1922)
- Daxili səbəblər:
- İdarəetmənin zəifləməsi: XVII əsrdən etibarən zəif padşahların hakimiyyətə gəlməsi, hərəmxana təsiri, Yeniçəri korpusunun korrupsiyalaşması və qiyamları.
- Hərbi və elmi gerilik: Avropadakı Elmi İntibah və Sənaye İnqilabından geri qalınması, ordunun müasirləşdirilə bilməməsi.
- Millətçilik hərəkatları: XIX əsrdə Fransız İnqilabının təsiri ilə Balkan xalqlarının (yunanlar, serblər, bolqarlar) və ərəblərin qiyamları.
- Xarici səbəblər:
- Coğrafi kəşflər nəticəsində İpək Yolu və Ticarət Yollarının əhəmiyyətini itirməsi (iqtisadi zərbə).
- Çar Rusiyası və Avropa dövlətləri (“Müqəddəs İttifaq”) ilə uzun sürən ağır müharibələr (“Şərq məsələsi”).
- I Dünya Müharibəsində mərkəz dövlətləri (Almaniya) tərəfində məğlubiyyət və imperiyanın qalib dövlətlər (Böyük Britaniya, Fransa) tərəfindən bölüşdürülməsi.
6. Rusiya İmperiyası və SSRİ (1721–1917 / 1922–1991)
- Daxili səbəblər:
- Rusiya İmperiyası: Feodal-təhkimçilik qalıqları, dərin sosial bərabərsizlik, xalqların milli əsarəti və 1917-ci il Bolşevik (Oktabr) çevrilişi.
- SSRİ: Effektsiz planlı iqtisadiyyat, istehlak mallarının qıtlığı, Kommunist Partiyasının ideoloji iflası, bürokrasiya və “Yenidənqurma” (Perestroyka) dövründə respublikalarda alovlanan milli azadlıq hərəkatları.
- Xarici səbəblər:
- Rusiya İmperiyası: I Dünya Müharibəsinin ölkə iqtisadiyyatını və ordusunu tam çökdürməsi.
- SSRİ: ABŞ ilə “Soyuq müharibə” və silahlanma yarışının xəzinəni boşaltması, Əfqanıstan müharibəsinin (1979–1989) maliyyə və siyasi yükü, neftin dünya qiymətinin kəskin düşməsi.
Imperiyaların Süqutunun Ümumi Elmi Xülasəsi
Dünya tarixinin təhlili göstərir ki, imperiyaların dağılması 3 təməl qanunauyğunluq çərçivəsində baş verir:
- Həddindən artıq genişlənmə (Overextension): İmperiya sərhədləri o qədər böyüyür ki, mövcud komunikasiya və hərbi resurslar həmin əraziləri mərkəzdən idarə etməyə və qorumağa kifayət etmir.
- Daxili İqtisadi və İnzibati Aşınma: Mərkəzi hakimiyyətin korrupsiyalaşması, vergi yükünün artması, elmi-texniki tərəqqidən geri qalma və idarəedici elitanın deqradasiyası (Deqradasiya-hər hansı bir sistemin, keyfiyyətin, obyektin və ya mühitin tədricən zəifləməsi, geriləməsi və ilkin qiymətli xüsusiyyətlərini itirməsi prosesidir
- Yeni Güc Mərkəzlərinin Yaranması: Sərhədlərdə və ya imperiyanın daxilində daha dinamik, ideoloji və ya hərbi baxımdan üstün yeni dövlətlərin/milli hərəkatların ortaya çıxması.
Yalçın Ağayev
Babayolu.az 
