Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş dövlətlərin dağılmasının daxili və xarici səbəbləri elmi-tarixi aspektdən aşağıdakı kimi təsnif olunur:
- Manna Dövləti (e.ə. IX əsr – e.ə. 590)
Daxili səbəblər:
Cəmiyyətdəki sosial bərabərsizlik və vilayət hakimlərinin (canişinlərin) mərkəzi hakimiyyətə qarşı vaxtaşırı qaldırdıqları üsyanlar.
İranzu öldükdən sonra oğulları (Aza və Ullusunu) arasında başlayan taxt-tac mübarizəsi və hakimiyyət hərisliyi.
Xarici səbəblər:
Regionda Assuriya və Urartu arasında gedən amansız müharibələrin Manna ərazisində dağıntılara səbəb olması.
e.ə. VII əsrdə regiona gələn İskit tayfalarının daxili balansı pozması və əsas müttəfiq olan Assuriyanın süqutundan sonra Midiya imperiyasının Mannanı işğal etməsi.
- Atropatena Dövləti (e.ə. IV əsr – b.ə. 227)
Daxili səbəblər:
Yerli əyanlar arasında Roma və Parfiya tərəfdarları kimi siyasi qütbləşmənin yaranması.
Mərkəzi idarəetmənin zəifləməsi və sülalə daxili nifaqlar.
Xarici səbəblər:
Roma və Parfiya imperiyaları arasında Yaxın Şərqdə hegemonluq uğrunda gedən müharibələrin meydanına çevrilməsi.
227-ci ildə İran yaylasında güclənən Sasanilər dövlətinin (Ərdəşir Babəkanın) hərbi ekspansiyası və Atropatenanı tam zəbt etməsi.
- Albaniya Dövləti (e.ə. IV əsr – b.ə. 705)
Daxili səbəblər:
Din ayrılığı və feodal parçalanması: Əhalinin bir hissəsinin xristianlığı, digər hissəsinin zərdüştülük və ya bütpərəstliyi qoruması daxili birliyi pozurdu.
Mihranilər sülaləsi daxilindəki sui-qəsdlər və feodal çəkişmələri (məsələn, Cavanşirin qətli).
Xarici səbəblər:
Şimaldan Xəzər xaqanlığı və Hunların, cənubdan Sasanilərin, qərbdən isə Bizansın aramsız yürüşləri.
VII əsrdən başlayan Ərəb Xilafətinin işğalçı müharibələri və Əməvilərin 705-ci ildə Mihranilər sülaləsinin sonuncu nümayəndələrini məhv edərək Albaniya dövlətçiliyini ləğv etməsi.
- IX–XI Əsr Feodal Dövlətləri (Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Rəvvadilər)
Daxili səbəblər:
Klassik feodal pərakəndəliyi: Dövlətlərin sabit vergi və vahid ordu sisteminə malik olmaması.
Sülalə daxili qardaş qırğınları və mərkəzdənqaçma meylləri (iri feodalların mərkəzə tabe olmaq isteməməsi).
Salarilər dövründə xəzinənin boşalması və yerli əhalinin feodal istismarına qarşı üsyanları.
Xarici səbəblər:
Xəzər dənizi vasitəsilə Slavyanların (rusların) Bərdə və digər şəhərlərə dağıdıcı soyğunçu yürüşləri (944-cü il Bərdə faciəsi).
Bizans imperiyası və erməni-gürcü feodallarının qərb sərhədlərinə fasiləsiz hücumları.
XI əsrin ortalarında regiona daxil olan Böyük Səlcuq İmperiyasının qarşısıalınmaz hərbi yürüşləri.
- Şirvanşahlar Dövləti (861–1538)
Daxili səbəblər:
XVI əsrin əvvəllərində mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi və Şirvan bəylərinin (feodallarının) müstəqilləşmə meylləri.
Səfəvi ideologiyasının (qızılbaşlığın) Şirvan əhalisi arasında sürətlə yayılması nəticəsində yerli sülalənin ideoloji dayaqlarını itirməsi.
Xarici səbəblər:
Əsrlər boyu monqol, Teymuri və Səfəvi hücumları nəticəsində iqtisadi resursların tükənməsi.
1538-ci ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq strategiyası çərçivəsində Şirvana böyük ordu yeridərək dövləti ləğv etməsi.
- Azərbaycan Atabəyləri / Eldənizlər Dövləti (1136–1225)
Daxili səbəblər:
Məhəmməd Cahan Pəhləvandan sonra hakimiyyətə gələn Əbu Bəkr və Özbəyin zəif, fəaliyyətsiz idarəçiliyi.
Atabəylər sarayında feodal qruplaşmalarının çəkişmələri və vilayət hakimlərinin mərkəzə tabe olmaması.
Xarici səbəblər:
Gürcü çarlığının Azərbaycan şəhərlərinə (Dəbil, Gəncə, Ərdəbil) qarşı dağıdıcı hücumları.
XIII əsrin əvvəllərində monqol kəşfiyyat yürüşlərinin ölkənin infrastrukturuna vurduğu ağır zərbə.
1225-ci ildə Monqollardan qaçan Xarəzmşah Cəlaləddinin Azərbaycanı işğal etməsi və Eldənizlər dövlətinə son qoyması.
- Qaraqoyunlu (1410–1468) və Ağqoyunlu (1468–1501) Dövlətləri
Daxili səbəblər:
Tayfa/tayfa bəyləri sistemi: Dövlətin vahid idarəetmədən çox, tayfa ittifaqına söykənməsi. Sultana tabe olmaq istəməyən tayfa əyanlarının tez-tez üsyan etməsi.
Uzun Həsənin ölümündən sonra Ağqoyunlu sülaləsi daxilində bitmək bilməyən taxt-tac müharibələri (dövlətin Qasım, Rüstəm, Əlvənd və Murad arasında parçalanması).
Xarici səbəblər:
Qaraqoyunlu üçün: Teymuri Şahruxun yürüşləri və 1468-ci ildə Muğan döyüşündə Ağqoyunlu Həsən bəy tərəfindən darmadağın edilməsi.
Ağqoyunlu üçün: 1473-cü il Otluqbeli döyüşündə Osmanlı odlu silahları qarşısında ağır məğlubiyyət və 1501-ci ildə Şərur döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin rəhbərlik etdiyi Qızılbaşlar hərəkatına məğlub olması.
- Səfəvilər Dövləti (1501–1736)
Daxili səbəblər:
XVII əsrin sonlarından etibarən dövlət idarəçiliyində korrupsiya, şahların (Şah Sulayman, Şah Sultan Hüseyn) zəifliyi və hərəmxana təsiri altına düşməsi.
İqtisadi böhran, vergilərin kəskin artırılması və bunun fonunda baş verən xalq üsyanları (məsələn, Əfqan üsyanı).
Qızılbaş tayfaları ilə fars bürokratiyası arasında dərinləşən hərbi-siyasi ziddiyyətlər.
Xarici səbəblər:
Osmanlı imperiyası ilə 150 ildən çox davam edən və ölkənin insan və maliyyə resurslarını tükəndirən müharibələr.
1722-ci ildə Əfqanların İsfahanı tutması, eyni vaxtda Çar Rusiyası (I Pyotrun Xəzəryanı yürüşü) və Osmanlının Səfəvi torpaqlarını bölüşdürməsi.
1736-cı ildə Muğan qurultayında Nadir xanın faktiki olaraq Səfəvi sülaləsini kənarlaşdırıb hakimiyyəti ələ keçirməsi.
- Azərbaycan Xanlıqları (XVIII əsrin ortaları – XIX əsrin əvvəlləri)
Daxili səbəblər:
Siyasi pərakəndəlik: Xanların vahid mərkəzləşdirilmiş dövlət ətrafında birləşə bilməməsi, əksinə, öz aralarında torpaq və nüfuz uğrunda müharibələr aparması (məsələn, Qarabağ, Şəki, Quba xanlıqları arası qarşıdurmalar).
Natural təsərrüfatın üstünlüyü, vahid bazarın və iqtisadi inteqrasiyanın olmaması.
Xarici səbəblər:
Cənubdan Ağa Məhəmməd şah Qacarın qanlı yürüşləri.
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyasının Qafqazı işğal etmək üçün təşkil etdiyi nizamlı ordu yürüşləri. Xanlıqların tək-tək müqavimət göstərməsi Rusiyanın işğalını asanlaşdırdı.
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920)
Daxili səbəblər:
Dövlət aparatının, nizamlı milli ordunun və iqtisadi infrastrukturun tam formalaşdırılması üçün vaxtın azlığı (cəmi 23 ay).
Ölkə daxilindəki bolşevik təxribatları və sosial-iqtisadi çətinliklərdən istifadə edən daxili qüvvələrin sabitliyi pozması.
Xarici səbəblər:
Əsas müttəfiq olan Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlub olaraq Azərbaycanı tərk etməsi (Müdros barışığı).
Paris Sülh Konfransında AXC de-fakto tanınsa da, Antanta dövlətlərinin (Böyük Britaniya, Fransa) bolşevik təhlükəsi qarşısında real hərbi kömək göstərməməsi.
Ermənistanın Qarabağ və Zəngəzurda açdığı cəbhə səbəbilə Azərbaycan ordusunun əsas qüvvələrinin qərb sərhədlərinə yönəlməsi və şimal sərhədinin müdafiəsiz qalması.
27 aprel 1920-ci ildə Sovet Rusiyasının XI Qırmızı Ordusunun beynəlxalq hüququ pozaraq Azərbaycanı işğal etməsi.
Generalizasiya Olunmuş Elmi Nəticə
Yalçın Ağayev
Babayolu.az 
