1918-ci ilin 28 mayında təkcə bir dövlət yaranmadı. Əslində həmin gün əsrlərlə susdurulmuş bir xalq öz yaddaşını geri qaytardı. Çünki bəzi xalqlar torpağını itirəndə yox olur, bəzi xalqlar isə yaddaşını itirəndə. Azərbaycan xalqı isə bütün işğallara, imperiyalara, sürgünlərə və qadağalara baxmayaraq öz milli yaddaşını qorumağı bacardı. Buna görə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması sadəcə siyasi hadisə deyil, bir millətin ruhunun yenidən ayağa qalxması idi. Tarixə diqqətlə baxanda görürük ki, imperiyalar həmişə əvvəlcə insanın ruhunu işğal etməyə çalışıblar. Çünki ruhunu itirən xalq bir müddət sonra torpağını da itirir. Rus imperiyası illərlə Qafqaz xalqlarını yalnız silahla deyil, düşüncə ilə də idarə etməyə çalışırdı. İnsanların dilini, kimliyini, milli mənsubiyyət hissini zəiflətmək istəyirdi. Lakin bir həqiqəti anlamırdılar: insanın daxilindəki azadlıq hissi bəzən ordulardan daha güclü olur. 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral inqilabı çarizmi devirdi. Dünyanın ən böyük imperiyalarından biri bir neçə ay içində çökməyə başladı. Bu hadisə tarixdə çox mühüm psixoloji həqiqəti ortaya qoydu: zorakılıq üzərində qurulan sistemlər zahirdə güclü görünsə də, daxilən çürük olurlar. Çünki qorxu üzərində qurulan hakimiyyət insanları idarə edə bilər, amma onların qəlbini fəth edə bilməz. Həmin dövrdə Azərbaycan ziyalıları böyük bir həqiqəti dərk etmişdilər: millətin xilası yalnız silahla deyil, düşüncə ilə mümkündür. Buna görə də Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və onun silahdaşları sadəcə siyasətçi deyildilər. Onlar milli şüurun memarları idilər. Rəsulzadənin məşhur “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!” sözü təkcə siyasi çağırış deyildi. Bu fikir əslində insan psixologiyasının ən böyük qanunlarından birini ifadə edirdi: insan bir dəfə azadlığın dadını hiss edəndən sonra əsarətlə barışmır. Tarixdə maraqlı paradoks var: ən böyük imperiyalar bəzən ən çox qorxduqları şeyi özləri yaradırlar. Çar Rusiyası xalqları sıxışdırdıqca, həmin xalqlarda milli şüur daha da güclənirdi. Təzyiq bəzən insanı sındırmır, əksinə oyadır. Necə ki, qaranlıq gecə insanı işığın qiymətini anlamağa məcbur edir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşadı. Lakin o 23 ay əsrlər qədər dərin iz buraxdı. Çünki tarixdə bəzi dövlətlər uzunömürlü olur, amma heç bir mənəvi iz qoymur. Bəzi dövlətlər isə qısa yaşasa da, millətin ruhuna çevrilir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti məhz belə idi. Dünyanın bir çox ölkəsində qadınların seçki hüququ olmadığı vaxtda Azərbaycan qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verdi. Bu sadəcə hüquqi qərar deyildi. Bu hadisə göstərirdi ki, Azərbaycan cəmiyyəti Şərqin içində doğulsa da, düşüncə baxımından gələcəyə aid idi. Bu addım həm də insanın dəyərinin cinsiyyətlə ölçülməməsi fikrini ortaya qoyurdu. Çünki həqiqi dövlət insanı yalnız faydalı olduğu üçün deyil, insan olduğu üçün qiymətləndirir. Quranda insanın azad iradə sahibi olduğu vurğulanır. Allah insanı seçim edə bilən varlıq kimi yaratmışdır. Buna görə də əsarət yalnız siyasi problem deyil, həm də mənəvi problemdir. Çünki azad olmayan insan zamanla düşünməyi də unudur. Tarix boyu bütün diktaturalar insanların ilk növbədə düşünmək qabiliyyətindən qorxublar. Çünki düşünən insanı idarə etmək çətindir.
Bolşeviklər 1920-ci ildə Azərbaycanı işğal etdilər. Dövlət süqut etdi. Amma maraqlıdır ki, onlar ordunu məğlub etsələr də, ideyanı məğlub edə bilmədilər. Çünki fikir güllədən daha uzunömürlüdür. Sovet hakimiyyəti illərlə insanların beynindən milli kimliyi silməyə çalışdı. Tarix dəyişdirildi, qəhrəmanlar unutduruldu, dinə qarşı mübarizə aparıldı. Amma insanın daxilində gizli şəkildə yaşayan milli ruh yenə də qalırdı. Psixologiyada belə bir anlayış var: insan uzun müddət sıxışdırıldıqda ya tam sınır, ya da daxilində böyük müqavimət yaranır. Azərbaycan xalqı ikinci yolu seçdi. İnsanlar gizli şəkildə öz dillərini, musiqilərini, ədəbiyyatlarını və milli yaddaşlarını qorudular. Çünki millət təkcə coğrafiya deyil. Millət ortaq xatirədir.
1991-ci ildə SSRİ dağılanda dünya yenidən bir həqiqəti gördü: zorla qurulan imperiyalar gec-tez dağılır. Çünki insan ruhu əbədi əsarəti qəbul etmir. Azərbaycan yenidən müstəqilliyini elan etdi və özünü Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan etdi. Bu sadəcə hüquqi qərar deyildi. Bu tarix qarşısında verilmiş sözün davamı idi.
Bu gün 28 Mayı qeyd etmək yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Bu tarix bizə mühüm sual verir: “Azadlıq yalnız əldə edilən bir şeydir, yoxsa qorunmalı məsuliyyətdir?” Çünki tarix göstərir ki, müstəqillik bir dəfə qazanılır, amma hər nəsil onu yenidən qorumağa məcburdur. Ən təhlükəli əsarət insanın öz daxilində başlayır. Özünü dəyərsiz hesab edən xalq heç vaxt böyük dövlət qura bilməz. Buna görə də istiqlal yalnız siyasi anlayış deyil, həm də psixoloji vəziyyətdir. Özünə inanan millət ayaqda qalır, özündən şübhə edən millət isə başqalarının kölgəsində yaşayır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları yaxşı anlayırdılar ki, dövlət yalnız sərhədlə yaşamır. Dövlət məktəblə, kitabla, dillə, mədəniyyətlə, milli düşüncə ilə yaşayır. Buna görə də onlar qısa müddətdə universitet açdılar, milli ordu qurdular, beynəlxalq əlaqələr yaratdılar. Çünki savadsız xalqı idarə etmək asandır, amma maariflənmiş xalqı əsarətdə saxlamaq çətindir.
Tarixdə bəzi bayraqlar sadəcə parça olur. Bəzi bayraqlar isə millətin taleyinə çevrilir. Azərbaycanın üçrəngli bayrağı məhz belə bayraqdır. Onun mavi rəngi türk kimliyini, yaşıl rəngi mənəvi kökləri, qırmızı rəngi isə tərəqqi və müasirliyi simvolizə edir. Bu üç rəng əslində bir millətin keçmişi, bu günü və gələcəyi arasında qurulan körpüdür.
Bu səbəbdən 28 May yalnız bayram deyil. Bu tarix insan iradəsinin imperiyalara qalib gəlməsinin sübutudur. Bu tarix göstərir ki, bir xalqın əlindən hər şeyi almaq olar, amma onun azadlıq arzusunu almaq mümkün deyil. Çünki istiqlal əvvəlcə insanın qəlbində yaranır. Qəlbində azad olan milləti isə heç bir imperiya sonsuza qədər əsarətdə saxlaya bilmir.
Həsən Niftəliyev
Babayolu.az 
